Chiến Thắng Vân Đồn
Biên khảo: Trúc Lâm Lê An
B́nh
Ngày 29 tháng 12 năm 1287, Thoát Hoan qua sông Lô
tiến vế hướng Tây, Ô Mă Nhi và A Bát Xích đi theo hướng
đông, qua sông Phú-Lương, tấn công ải Hàm Tử
và thẳng tới kinh thành Thăng Long. Quân ta chận địch
nhưng không thành công, phải rút khỏi vị trí pḥng thủ.
Đức Hoàng đế Trần Nhân Tông phải
rước Thượng hoàng Thánh Tông lui về phương
Thừa
thắng, theo Toàn Thư Bản Kỷ Quyển V th́ «ngày
30, thái tử Nguyên A Thai cùng Ô Mă Nhi họp 30 vạn quân đánh
vào Vạn Kiếp rồi thuận ḍng xuôi về phía đông.
Người các hương Ba Điểm, Bàng Hà đều
hàng chúng». Về chi tiết giặc Mông-cổ đánh vào
Vạn-Kiếp các quyển sử khác như Cương Mục,
Việt Sử Tiêu Án, An Nam Chí Lược đều ghi nhưng
không nói là bao nhiêu quân tấn công vào. Tại đây theo Toàn Thư
cho biết Thoát Hoan đă huy động 30 vạn quân để
tấn công vào cứ điểm này của quân ta. Tuy nhiên
theo thống kê tổng số quân Nguyên xâm nhập Đại
Việt lần này được tŕnh bày ở trên vào khoảng
20 vạn, Toàn Thư ghi là 30 vạn. Tông số quân Mông-cổ
đem vào nước ta là 50 vạn người. Với số
lượng quân số khổng lồ tấn công vào Vạn
Kiếp, do chúng đánh giá đây là một căn cứ quan
trọng của ta ở miền Bắc cần phải triệt
hạ. Và có thể v́ số quân Mông-cổ hiện diện
quá đông trong vùng khiến cho một số người ở
những nơi lân cận hoang mang mất tinh thần và đưa
tới sự kiện các hương Ba Điểm, Bàng Hà đầu
hàng quân thù, mặc dù nghiêm lịnh không đầu hàng kẻ
thù vẫn c̣n hiệu lực kể từ trận chiến
lần trước.
Cùng
lúc ấy quân Nguyên tấn công bến Vân Đồn, Phó tướng
Vân Đồn là Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư được
Hưng Đạo Vương trao phó trách nhiệm pḥng thủ
miền biển (ông chịu trách nhiệm vùng biển, nhưng
không chận được hải quân giặc khiến
chúng qua được ải An Bang tiến về Vạn-Kiếp.
Vân Đồn nay tức Vân Hải,
Quảng Ninh) đă chỉ huy quân ta chống giặc. Tuy
nhiên v́ thế giặc quá mạnh đă xuyên thủng pḥng
tuyến quân trấn thủ, khiến Thượng hoàng
Thánh Tông sai trung sứ bắt Nhân Huệ Vương đem
về triều đ́nh xử tội. Khi trung sứ tới
ông nói rằng: «Lấy quân pháp mà xử tôi cam chịu tội,
nhưng xin khất hai, ba ngày, để mưu lập công rồi
về chịu tội búa ŕu cũng chưa muộn» -Toàn
Thư Bản Kỷ Quyển V. Ở đây cho chúng ta thấy
ư niệm dân chủ đă được thể hiện
trong một thể chế quân chủ qua quyết định
của Nhân Huệ Vương không chịu theo lịnh vua về
chầu mà xin khất lại vài ba ngày t́m cách đoái công chuộc
tội. Thông thường trong chế độ quân chủ
th́ «quân xử thần tử thần bất tử bất
trung». Nghĩa là vua bắt bầy tôi chết th́ bầy
tôi phải chết nếu trái lịnh tức là không trung
thành với vua. Mệnh lệnh triệu hồi về triều
của Thượng hoàng Thánh Tông với Nhân Huệ Vương
về việc ông đă đánh thua kẻ thù, Trần Khánh Dư
đă hành xử thẩm quyền của một vị tướng
mặt trận là ưu tiên giải quyết chiến trường
sau đó mới là lịnh vua khi ông đề nghị với
vị trung sứ sẽ về phụng lịnh sau khi đánh
bại quân thù. Vị trung sứ này là người hiểu
biết lư lẽ đă chấp thuận lời yêu cầu đó,
tiếc là trong các quyển Sử của ta đă không ghi lại
danh tánh của vị này. Đọc tới đây ta chợt
nhớ câu chuyện của tướng Tống Nhạc Phi
bị gian thần Tần Cối giả lịnh vua dùng 12
kim bài triệu ông ta về triều trong lúc ông đang giữa
mặt trận điều khiển quân lính chống lại
sự xâm lăng của quân Mông-cổ. Đầu tiên ông cưỡng
lịnh, nhưng sau đó đành phải về triều…để
chịu chết v́ gian thần chứ không phải v́ nước.
Người viết nêu lên trường hợp này để
người Việt chúng ta có thể so sánh cái dũng và cái
trí giữa hai vị danh tướng Đại Việt và Đại
Tống. Nhiều người nhắc tới truyện Tàu
hay đề cao đến Tướng Nhạc Phi, mà quên một
điều là Đại Việt chúng ta có Nhân Huệ Vương
Trần Khánh Dư mà phẩm chất và trí tuệ c̣n hơn
hẳn vị tướng Tàu này.
Trở
lại trận chiến Vân Đồn, quả t́nh nếu
không có vị trung sứ của triều đ́nh chấp thuận
thời hạn ba ngày cho Trần Khánh Dư đoái công chuộc
tội th́ ta sẽ không có chiến thắng Vân Đồn
tiếp sau đây:
Toàn Thư-Bản
Kỷ-Quyển V ghi: «Khánh Dư liệu biết quân giặc
đă qua, thuyền vận tải tất theo sau, nên thu thập
tàn binh đợi chúng. Chẳng bao lâu, thuyền vận tải
đến, (Khánh Dư) đánh bại chúng bắt được
quân lương khí giới của giặc nhiều không kể
xiết, tù binh cũng rất nhiều. Lập tức, sai
chạy ngựa mang thư về báo. Thượng hoàng tha
cho tội trước không hỏi đến và nói: chỗ
trông cậy của quân Nguyên là lương thảo khí giới,
nay ta đă bắt được, sợ nó chưa biết,
có thể c̣n hung hăng chăng? Bèn tha những tên bị bắt
về doanh trại Nguyên để báo tin. Quân Nguyên quả
nhiên rút lui. Cho nên năm này, vết thương không thảm
như năm trước, Khánh Dư có phần công lao trong đó».
Theo Cương
Mục và Việt Sử Tiêu Án có một vài chi tiết hơi
khác với Toàn Thư về trận Vân Đồn. Việt
Sử Tiêu Án ghi: «Ô Mă Nhi đưa thủy quân ra cửa
biển Đại Bàng đón thuyền Văn Hổ, nhưng
không gặp, Khánh Dư đến đánh không lợi». Cương
Mục chép với nội dung tương tự không khác. Nhưng
Toàn Thư lại ghi: «Khi ấy, thủy quân Nguyên đánh
vào Vân Đồn…Khánh Dư đánh thất lợi».
Như
vậy Cương Mục và VSTA tŕnh bày sự chủ động
tấn công địch của Trần Khánh Dư khi Ô Mă Nhi
ra biển đón đoàn thuyền vận tải lương
thực của Trương Văn Hổ. Nhưng đoàn
thuyền này v́ chở nặng nên di chuyển chậm chạp
không đến đúng hẹn. Ngay lúc đó, Trần Khánh Dư
đem quân tập kích đám quân của Ô Mă Nhi nhưng không
thắng được hơn nữa bọn chúng gần địa
phận của ông canh giữ nên ông không thể ngồi yên
mà không có phản ứng. Khi nghe tin thua trận Thượng
hoàng triệu ông về hỏi tội. Ông đă xử dụng
quyền «Tướng tại trận tiền, bất
tuân quân lịnh» để yêu cầu hoăn h́nh phạt
trong vài ba ngày chờ ông đánh thắng giặc lập công
chuộc tội. Với kinh nghiệm thủy chiến, ông đoán
biết đoàn chiến thuyền của Ô Mă Nhi đi trước,
thế nào cũng sẽ có đoàn vận tải quân lương
theo sau, nên đă thu thập binh lính c̣n sót lại chuẩn bị
đánh trận quyết định. Quả nhiên như ông
dự đoán, đoàn thuyền của Văn Hổ chuyên
chở khoảng 17 vạn hộc lương cùng quân nhu
quân cụ đi tới và ông đă ra lịnh tấn công đoàn
tàu này. Ta đă bắt trọn đoàn thuyền này tịch
thu vô số lương thực, khí giới của giặc,
cùng không biết bao nhiêu tù binh Mông-cổ. Trương Văn
Hổ cố gắng lết về đất liền, nhưng
lại bị quân ta đuổi đánh ráo riết đến
cửa Lục (Ḥn Gai, Quảng B́nh) th́ bị tiêu diệt
hoàn toàn. Riêng Trương Văn Hổ trốn thoát bằng
thuyền nhỏ chạy về Quỳnh Câu.
Ngay lập
tức ông cho người báo tin chiến thắng về Thượng
hoàng Thánh Tông. Thượng hoàng rất hài ḷng khi nhận được
tin này đồng thời ngài không để lở cơ hội
khai thác thành quả chiến thắng thành đ̣n cân năo đố
với kẻ thù. Ngài c̣n ra lịnh thả những tên lính
Nguyên bị bắt trở về doanh trại Mông-cổ báo
tin lương thảo khí giới bị mất. Quả
nhiên khi được tin này hầu hết binh lính giặc
đều không muốn chiến đấu chỉ mong rút về
nước mà thôi. Thật là tuyệt diệu. Chỉ một
mưu kế nhỏ của Thượng hoàng Thánh Tông mà ta đă
phá tan được hàng vạn binh lính giặc đồng
thời tiết kiệm rất nhiều xương máu cho
dân chúng và binh sĩ so với trận chiến cách đây hai
năm trước.
Việt
Sử Tiêu Án ghi lại ư nghĩa của chiến thắng
Vân Đồn này như sau: «Việc đánh lui được
giặc trong đời Trùng Hưng, ai cũng khen nhiều
về trận thắng ở sông Bạch Đằng của
Hưng Đạo, nhưng không bằng trận thắng ở
Vân Đồn của Khánh Dư, là trương bản của
các trận thắng khác đó».
Việt
Sử Tiêu Án đă đánh giá đứng đắn về
tầm vóc của chiến thắng Vân Đồn của
Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư. Quả t́nh không
có chiến thắng Vân Đồn khi Trần Khánh Dư can đảm
quyết tâm rửa nhục bại trận trước đó
bằng cách bám lấy chiến trường, gom góp binh lính,
mai phục kỹ càng để đánh một trận quyết
liệt với kẻ thù. Cao thiên bất phụ hảo
nhơn tâm, quân ta tạo được chiến thắng
lẫy lừng đánh tan đoàn thuyền của Trương
Văn Hổ; chưa hết Thượng hoàng Thánh Tông đă
khai thác thành đ̣n chiến tranh tâm lư đánh vào cái tâm của
người cầm vũ khí xâm lăng. Đ̣n công tâm đó
mang lại một kết quả đúng như dự liệu
khi ngài nói: «chỗ trông cậy của quân Nguyên là lương
thảo khí giới, nay đă bị ta bắt được
sợ nó chưa biết, có thể c̣n hung hăng chăng?»-Toàn
Thư Bản Kỷ Quyển V-.
Đại
việt Sử Kư Tiền Biên, Bản Kỷ, quyển V, Trần
Nhân Tông, sử thần Ngô Thời Sĩ bàn về trận
Vân Đồn như sau: «…Trận thắng ở Vân Đồn
là căn bản của việc đánh lui giặc Hồ đấy.
Sử cũ cho công của Khánh Dư là nhỏ, chỉ so với
những công của Trần Toàn, Nguyễn Thức, không có
liên quan ǵ. Việc tính toán chế ngự địch cùng những
cơ mưu đánh lui giặc khi bấy giờ cộng với
t́nh h́nh binh lính và thế của giặc mờ ảo không
tra cứu được. Cho nên tôi nêu lên và nói ra».
Quân
Mông-cổ xem như đă thua ngay từ trận Vân Đồn
này và đây là một chiến thắng có tầm vóc chiến
lược cho các chiến thắng khác như Vạn Kiếp
và Bạch Đằng tiếp theo sau đó.
---------------------------------
(*)
Trích Đức Hoàng đế Kim Phật – tinh anh và tổng
lực của dân tộc Đại Việt, biên khảo sử
của Trúc Lâm Lê An B́nh (chưa xuất bản).
Trúc
Lâm Lê An B́nh